Yükleniyor
Tarihçe

DENİZ TARİHİ ARŞİVİNİN TARİHÇESİ

 Deniz Tarihi Arşivi Kasımpaşa’da:

      Bahriye Nazırlığı’na (Kuruluşu 1867) bağlı Evrak-ı Umumiye Müdürlüğü içerisine “Mahzen-i Evrak Mümeyyizliği” daha bilimsel esaslara dönük olarak alınmış, Tersane'de bulunan evrakları da Bahriye Nazırlığı olarak inşa olunmuş olan (Bugünkü Kuzey Deniz Saha Komutanlığı) binaya getirilmiştir. O yıllarda evrakların adedi sınırlı ölçülerdeydi. Çünkü Kaptan-ı Deryalık döneminde Bahriye'ye ait belgeler Tersane-i Amire içerisinde bir bölümde muhafaza edilmekteydi. Fakat 1821 yılındaki büyük Kasımpaşa Yangını Tersane'yi de etkilemiş ve Tersane içersinde bulunan evrak binasındaki çok sayıda belge de bina ile birlikte yanıp kül olmuştur. Şu anda Deniz Tarihi Arşivi’nde, bu felaketlerden kurtulabilen belgeler kalmıştır.

 Deniz Tarihi Arşivi Anadolu'da:

      Saltanatın ve Bahriye Nazırlığı’nın lağv edilmesinden sonra arşivin bağlı bulunduğu birim, İstanbul Bahriye Komutanlığı’na bağlı olarak vazife görmüştür. II. Dünya Savaşı’nın başlamasının ihtimali belirince, 1939 yılında müzenin objelerinin ve arşiv belgelerinin güvenlik için Anadolu'ya taşınması planlanmıştır. Arşiv belgeleri önce İzmit’in Bahçecik Beldesi’ne daha sonra da Bilecik’in Bozüyük İlçesi’ne nakledilmiştir. II. Dünya Savaşı’nın bitimi üzerine Deniz Müzesi'nin objeleri ile arşiv belgelerinin İstanbul'a geri getirilmesi hedeflenmiş ve yeni bir bina  arayışına gidilmiştir. Kasımpaşa bölgesi, yeni bina yeri olarak düşünülmemiştir.

 Deniz Tarihi Arşivi Dolmabahçe ve İzmit-Konca’da:

   Deniz Müzesi ve arşivinin yeni oluşumu için müdürlüğe Yüzbaşı Haluk ŞEHSUVAROĞLU seçilir ve müdür yardımcılığına da Yüzbaşı Bahri NOYAN atanır. Uzun arama ve araştırmalardan sonra, müze için müsait konumda olarak Dolmabahçe Cami ile müştemilat binaları seçilmiştir. Bu yeniden oluşum sırasında, Deniz Tarihi Arşivi’nin II. Meşrutiyet’e (1908 yılına) kadarki bölümü Bozüyük'ten Dolmabahçe Camii’ndeki Deniz Müzesi’ne getirilmiştir. İstanbul-Dolmabahçe'ye getirilmeyen bir kısım şahsi dosyaları içeren belgelerle personel künye defterleri de 1950 Ağustosu’nda evvela İzmit’teki Üss-ü Bahri Komutanlığı’na, Aralık 1950'de de İzmit-Konca'ya nakledilmiştir. Ayrıca İtalyan, Balkan, I. Dünya Savaşı ve İstiklal Harbi’nde deniz cephesini ilgilendiren harekat evrakı ve gemi seyir jurnalleri de Genelkurmay Başkanlığı’nın emirleriyle Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Arşivi’ne teslim edilmiştir.

Deniz Tarihi Arşivi Beşiktaş ve İzmit-Konca’da

    1956 yılında Dolmabahçe yolunun genişletilmesi faaliyetleri sırasında müzenin müştemilatından olan garaj ve kayıkhane binasının, istimlak sahası içinde kalması sebebiyle 15.000 adet arşiv defter/dosyasının da nakline ihtiyaç duyulmuştur. Bunun üzerine Dolmabahçe Sarayı’nın kuzey kısmında bulunan "Arabacılar Dairesi” ile “at faytonlarının” bulunduğu bölüm, Deniz Müzesi eşyalarına tahsis edilmiş ve bu bağlamda arşiv belgeleri de bu yeni tahsis edilen yerlere taşınmıştır. Arşiv belgeleri, bu yeni yerinde 1956-1970 arasında konuşlu kalmıştır.

  Deniz Tarihi Arşivi Lalahan'da:

   1970 yılının Temmuz ayına kadar Dolmabahçe Sarayı-Arabacılar Dairesi ve Konca’da bulunan Bahriye Nazırlığı ve Bahriye Vekaleti Arşivi’nin dönemin Deniz Kuvvetleri Komutanının emriyle, 3 Ağustos 1970 yılından itibaren Ankara-Lalahan’da Muhabere-Elektronik Tesisler Komutanlığı'nca boşaltılan binalara nakle başlanmış ve Kasım 1970’te nakil işleri sonuçlandırılarak, yerleşme çalışmalarına geçilmiştir. 1971 yılında arşiv bölümü Deniz Müzesi'nden tamamen ayrılarak Ankara-Lalahan'a nakledilmiş olduğundan orada “Deniz Kuvvetleri Komutanlığı Arşiv Müdürlüğü" olarak faaliyete geçirilmiştir. Fakat bir süre sonra bazı gerekçeler nedeniyle, Deniz Tarihi Arşivi’nin Lalahan’dan İstanbul’a nakli tekrar gündeme gelmiştir. Lalahan'da konuşlanmış bulunan Deniz Tarihi Arşiv Müdürlüğü’nün yerleşme, çalışma, gelişme durumlarını incelemek ve gelecekteki faaliyetlerinin bir esasa bağlanması için 25-27 Şubat 1974 günleri arasında Beşiktaş'taki Deniz Müzesi Müdürlüğü’nde Kuzey Deniz Saha Komutanlığı, Deniz Müzesi Müdürlüğü ve Deniz Tarihi Arşivi Müdürlüğü personelinin katılımıyla toplantı yapılmıştır.

 Deniz Tarihi Arşivi Beşiktaş'ta:

    Yapılan toplantı sonucunda, Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’nın 2 Nisan 1974 günlü, Tarihi Arşiv Çalışmaları konulu emri yayımlanmıştır. Bu kapsamda yapılan çalışmalar 1 Haziran 1984 tarihine kadar sürmüş ve bu tarihte arşivin Osmanlıca bölümünün İstanbul’a taşınması, Tarihi Deniz Arşivi’nin 11 Eylül 1984'den 6 Kasım 1984’te bitecek şekilde nakil planının hazırlanıp uygulanması emri verilmiştir. O tarihten günümüze Deniz Tarihi Arşivi Beşiktaş'ta araştırmacılara hizmet vermektedir.

  Deniz Tarihi Arşivi Bölümleri :

    Ülkemiz dünya ülkeleri içerisinde arşiv kaynakları açısından en önde gelenler arasındadır. Bu durumu doğrulayan noktalardan birisi de belgelerin sayılarıdır. Fakat tüm bu olumlu koşulların yanında belgelerin maddi emniyetlerinin sağlanması, envanter kayıtlarının temini ve belgelerin kataloglanarak kamuoyuna sunulmalarında bazı yetersizliklerin olduğu da bir başka gerçektir. Ülkemizde son yıllarda arşivlere önem verilmeye başlanmış, mikrofilm - dijital ve diğer teknolojik faaliyetlerin gelişimi arşivciliğin de gelişimini hızlandırmıştır. Ülkemizin en önemli arşivlerinden olan Deniz Tarihi Arşivinde 18.yy’dan başlayarak 1928 yılına kadar geçen süreci kapsayan belgeler bulunmaktadır. Kaba tasnif adı verilen dosya / defterlerin ayırımı sırasında belgeler değişik bölümlerde toplanmıştır. Bugün Deniz Tarihi Arşivi, kataloglama açısından yirmi sekiz bölümden oluşmaktadır. Bunlardan yirmi yedi bölümün oluşturulmasındaki metot, geçmiş yıllarda arşivde yapılan tasnif anlayışı esas alınarak yapılmıştır. Burada tasnif yaparken izlenen yol bahriyenin belirli birimlerini dikkate alma şeklinde olmuştur. Fakat 1995'ten sonraki dönemde ayrı ayrı birimlerden oluşan bölüm tasnifinden vazgeçilmiş ve onun yerine yirmi sekizinci bölüm olarak belirlenen Mülga Bahriye Nazırlığı dikkate alınmaya başlanmıştır. Buna göre sınıflama şu şekildedir;

Mektubi Bölümü

Muhasebe Bölümü

Bahriye Tahsilat Komisyonu Bölümü

Şura-yı Bahriye Bölümü

Gemiler Bölümü

Erkan-ı Harbiye Bölümü

Tersaneler Bölümü

Limanlar Bölümü

Fabrikalar Bölümü

Müteferrik Bölüm

Sandıklar Bölümü

Komodorluklar Bölümü

Divan-ı Harp Bölümü

Muhakemat Bölümü

Hukuk Müşavirliği Bölümü

Mektepler Bölümü

Küttab Komisyonu Bölümü

Evrak Bölümü

Umumi Evrak Bölümü

Mağaza ve Ambarlar Bölümü

Heyet-i Sıhhiye Bölümü

Islahat Bölümü

Sicil-i Ahval Bölümü

Yoklama Defterleri Bölümü

Amele Defterleri Bölümü

Künye Defterleri Bölümü

Daireler Bölümü

Mülga Bahriye Nezareti Bölümü

 

Deniz Tarihi Arşivindeki Belgelerin Kataloglanması:

   Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan sonraki süreçte Deniz Tarihi Arşivindeki defter ve dosyaların incelenmesi ve tasnif işlemleri sırasında Kasımpaşa Divanhane'de emekli deniz subayları görev almışlardır. II. Dünya Savaşı nedeniyle arşiv belgelerinin Anadolu'ya yollanması ve savaş sonrasında bir kısmının Dolmabahçe Camiinde bulunan Deniz Müzesi’ne bir kısmının da İzmit bölgesine gönderilmesi belgelerin tasnif edilmesini güçleştirilmiştir. Ancak bu süreçte kaba tasniflerin adımları da atılmıştır. Daha sonra Deniz Müzesi’nin Beşiktaş'a nakledilmesi ve arşiv belgelerinden Dolmabahçe'de bulunanların da götürülmesi sonucunda 1960'lı yıllardan itibaren emekli deniz subaylarının da desteğiyle belgelerin ince tasniflerinin yapılması çabasına girilmiştir. 1987 yılında ise İstanbul Beşiktaş'taki Deniz Tarihi Arşivi’ne üniversite mezunu memurlar alınmaya başlanmıştır. Yapılan bu çalışmalar sonucunda günümüze kadar 10 ciltlik künye katalogu, Mektubi-Şurayı Bahri-Tersane Bölümlerinin Alfabetik Fihristi ve 14 adet katalog hazırlanmıştır. Kataloglar; Mektubi Bölümü Katalogu, Şurayı Bahri Bölümü Katalogu, Gemiler, Erkanı Harbiye, Tersaneler, Limanlar, Daireler (I.II,.III,.IV.) Bölümü Katalogu, Komodorluk, Fabrikalar, Divanı Harp, Sandıklar ve Müteferrik Bölümler Katalogu, Islahat, Umumi Evrak, Mektepler, Muhakemat ve Hukuk Müşavirliği Katalogu, Muhasebe Bölümü Katalogu, Tarihi Deniz Arşivi Belge Katalogu-X-, Tarihi Deniz Arşivi Belge Katalogu-XI, Tarihi Deniz Arşivi Belge Katalogu-XII, Tarihi Deniz Arşivi Belge Katalogu-XIII, Tarihi Deniz Arşivi Belge Katalogu-XIV, Tarihi Deniz Arşivi Belge Katalogu-XV’ten oluşmaktadır. Halen "Mülga Bahriye Nezareti Bölümü"nün tasnif işlemleri devam etmektedir.